رباط خونه پنج+ تصاویر

 

در دوره های مختلف تاریخی ودر عصرحاضر یکی از پرمنفعت ترین مشاغل تجارت وپیشه های وابسته به آن است در گذشته دولت های مختلف همواره متمایل به ساخت ،کنترل واصلاح راه ها ومسیرهای بازرگانی-تجاری بوده اند یکی از اجزا وعناصر اصلی  راهداری، مراکز اقامتی میان راهی یا به گفته گذشتگان کاروانسرا بوده است کاروانسرا در لغت به معنای «سرای کاروان وکاروانیان»می باشد در معماری، ساختمان های اقامتی میان راهی به چهاردسته کاروانسرا،خان،رباط وساباط تقسیم بندی شده اند.

-کاروانسرا:اقامتگاه های جامع وبزرگ که علاوه بر اتاق وایوان دارای باربند،طویله وانبارهستندودرون ساختاری منسجم نظام یافته اند.

-خان:به کلیه اقامتگاه هایی که درون شهر ودر کنار بازارها قرار داشته گفته می شود.

-رباط:منحصرا به ساختمان های کنار راه وبه ویژه بیرون از شهر وآبادی اتلاق می شود ودارای اتاق،آب انبار حول یک حیاط است.

-ساباط:به کلیه بناهایی که بمنظور آسودن بپا شده وگاهی حکم یک سایه بان را داشته ساباط گفته می شود.

با توجه به توضیحات مطرح شده بنای خونه پنج در معماری منطبق بر رباط بوده وکارکرد اقامتی داشته است بصورت استاندارد در گذشته به فاصله هر ۳فرسخ(معادل ۱۸کیلومتر) در میانه را های اصلی یا استراتژیک اقامتگاه هایی با کارکرد رباط،کاروانسرا ساخته می شده است.رباط خونه پنج بسبب موقعیت در جوار شعبه ای از جاده باستانی ادویه ودر ۲۰ کیلومتری امام زاده عبدالله بافق واقع گردیده است.

معماری بنا بصورت التقاطی وترکیبی از سبک های ایلخانی تا قاجار می باشد.رباط خونه پنج مجموعه ای ازساختارهای منفرد است که در بستری پست ومشرف به دشت های لخت وفاقد پوشش گیاهی ساخته شده است اجزای قابل تشخیص در وضعیت فعلی شامل برج(میل)،آب انبار،اقامتگاه،استطبل وانبار می باشدبابررسی عکس های هوایی ودشت پیرامون اثری از بارو ودیوارهای دفاعی دیده نشد پراکندگی ساختمان ها ونبود عناصر دفاعی پیچیده می تواند ناشی از عوامل ذیل باشد.

۱-رباط در مسیری دورافتاده وفرعی ساخته شده است

۲-مسیردارای قلعه واستحکامات دفاعی بوده که احتمالا مدفون گردیده است

۳-منطقه عموما عاری ازدزد وراهزن بوده است

با توجه به فرسایش شدید وانباشت لایه های بنا بر روی یکدیگر تشخیص بسختی امکانپذیر است بگونه ای که در قسمت شمالی بنا ودر جوار آب انبار اثراتی ازبنای دیده می شود که محتملا کارکرد آن ساختار دفاعی بودهاست. در ادامه به تشریح هرکدام از اجزای بنا می پردازیم.برروی پشته ای گلین ودست سازبه ارتفاع ۳ متر ساختاری با مقطع دایره ساخته شده است مصالح بکار رفته  در ساختمان در پی  ولایه های زیرین ازسنگ لاشه ودر سایر قسمت ها از آجر می باشد پوشش بنا آجری واز نوع گنبد با خیز کم است بنای برج در سه طبقه وبه ارتفاع شش متر ساخته شده  بنا دارای مدخلی از جانب آب انبار میباشددرون بنا در طبقه همکف پلکانی به طبقه بالا راه دارد در طبقه اول مدخلی هم راستا با مدخل ورودی به عنوان پنجره وبصورت قرینه در دو طرف ساخته شده که عموما حکم فضای انبار ومحبس را داشته است.طبقه دوم به کنگره ها وتیرکش ها راه دارد ساختار وهندسه تیرکش های جهت استفاده از سلاح گرم بوده است تزئینات برج خونه پنج از نوع هره چینی در راس دیوارها وپیرامون پنجره ومدخل ورودی است.

مجموعه خونه پنج دارای دو آب انبار می باشد که در این پژوهش آب انبار شماره یک ودو نامگذاری میشودآب انبار شماره یک در محوطه بیرونی ودر حاشیه جاده اصلی واقع گردیده ،بدنه وپوشش این بنا برخلاف معمول سایر آب انبارها بر روی سطح ساخته شده وظرفیت آب انبار محدود بوده واحتمالا جهت ذخیره سازی وبهره مندی از آب های سطحی وباران های فصلی بوده است مصالح بکاررفته در پوشش جداره ها در قسمت پی ها از سنگ لاشه وآهک ودر زیر گنبد وگنبدخانه از آجر بوده است بنای آب انبار شماره یک بسبب شیوه ساخت ونوع مصالح معاصر برج واحتمالا مربوط به اواخر دوران قاجار بوده است بخش های عظیمی از گنبد ودیوارها بکلی فرو ریخته است.

در کنار برج در قسمت شمال ومدفون شده در لایه های خاک وگل، آب انبار باستانی قرار گرفته است.ساختاری با مقطع دایره وفرمی استوانه ودارای پایاب،پاشیر،پلکان،مخزن،گنبدخانه و… بوده است.بخش های مختلف آب انبار شماره دو از جمله مخزن وپایاب درون گل وخاک مدفون گشته است اما آنطور که از مشاهده میدانی معلوم گردید پلکانی از فضای رو به روی مدخل برج بدرون پاشیرخانه راه داشته است همچنین مخزن آب انبار بصورت تپه ای گلین در شمال مجموعه قابل تشخیص می باشد.

در ضلع غربی برج، بنایی با مقطع مستطیل وبا کارکرد اقامتی قرار گرفته است این بنا از سه جانب با دیوارهای خشتی پوشانده شده واز جانب شرق دارای مدخلی به شکل ایوانی بیرون زده است احتمالا تردد بدرون مجموعه اقامتی از این ایوان وحرکت بجانب شمال وجنوب میسر بوده است درون فضای ایوان حجره ها واتاق هایی به صورت خطی در شمال وجنوب ساخته شده اند ساختارهایی شومینه ای شکل وتاقچه هایی در حجره ها  قابل تشخیص است که دلیلی بر اقامت کاروانیان در این حجره ها بوده است. بعلت فرسایش وتخریب پوشش بام ودیوارهای بنا امکان تشخیص دقیق تزئینات اتاق ها میسر نمی باشد اما با نگاهی به هندسه ایوان ونحوه چیدمان فضاها، مشابهت هایی با بناهای دوره ایلخانی مشاهده گردید مصالح بکار رفته در جداره بنا در قسمت پی ودیوارهای زیرین سنگ لاشه ودر سایر قسمت ها خشت خام می باشد در سردر ایوان کاربندی ساده گچی دیده می شود.

در قسمت شمالی وهمجوار با آب انبار بقایای بنایی مستطیل شکل مشخص میباشد اتاق ها وحجره ها با ابعاد مختلف قابل مشاهده است ساختارهایی مشابه مطبخ وانبار در برخی قسمت ها و اخیه در دیوارها موید استطبل بودن این ساختارها است از نظر مصالح وشیوه ساخت بنا معاصر بنای اقامتگاه می باشد.سخن آخر اینکه رباطی به این ابعاددر این مکان موید  ابتدا وجود بافق و دوم رونق مسیر تجاری بافق در طول تاریخ۷۰۰ساله  بوده است علیرغم تاریخ کهن بنا ادبیات تحقیقی در مورد این بنای فاخر بسیار محدود می باشد.

ارسال یک دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

همچنین ممکن است دوست داشته باشید

بانوی زحمتکش شهر من

امروز می‌خواهم از زن‌هایی یاد کنم که کار