حمام کاکامیر

پاکیزگی وآراستگی  به عنوان اصلی بنیادین در زندگی انسان ایرانی مطرح بوده است ایرانیان چه پیش از ظهور تمدن اسلامی وچه ماقبل آن همواره به پاکیزگی وطهارت ظاهری وباطنی اهمیت داده واز این سو آداب،ابزار وملزومات مکانی آن را چه بصورت فردی وچه جمعی فراهم نموده اند برخی از آداب وملزومات از چنان پشتوانه غنی تاریخی برخوردار گشتند که امروزه آثار آنها بصورت اسامی اشخاص (حمامی،حمامی زاده،دلاک)ویا اصطلاحات رایج (مانند حمام زنانه شده کنایه از شلوغی وهمهمه،حمام دامادیه کنایه از حمام طولانی)پابرجا مانده است .
 در معماری ایرانی-اسلامی گرمابه ها ،حمام ها وحوض ها از جمله فضاهای اختصاصی شهروندان جهت تامین پاکیزگی وطهارت بودند اما به لحاظ شهرسازی  کارکرد فضاهای ذکر شده صرفا مشتمل بر این امر نبوده وبه عنوان نمونه گرمابه ها در کنار میادین از جمله مهمترین فضاهای عمومی شهری بوده اند از نظر زبان شناسی گرمابه شکل تغییر یافته واژه گرم آوه بوده واین واژه دلالت بر مکانی گرم داشته، کما اینکه در گذشته سردآبه نیز بمعنای مکان سرد بوده است .در گذشته گرمآبه  وگرمابه نشینی به عنوان رسمی شاخص در فرهنگ ورسوم مردمان مناطق کویری جای گرفته بود گرمآبه ها محل های انواع مراسم های اجتماعی مانند(حمام دامادی،حنابندان،حمام زائو)ویا صرفا بعنوان محلی جهت دید وبازدید ویا تفریح هفتگی شهروندان با یکدیگر وبا حکام وبزرگان شهر بوده است گرمآبه ها از نظر هندسه و ابعاد در انواع گوناگون ساخته می شده وحتما شامل فضاهایی مانند(ورودیها،راهرو،دهلیز،سربینه، سردخانه،گرمخانه،میان در،خزینه ،تونگاه ،گربه رو ،استخر،حوض، قنات،آبریزگاه،استراحتگاه حمامی )بوده اندمقیاس ساخت ساز گرمآبه ها بسته به شان و تمکن مالی شهر ویا محله متغیر بوده واز چند ده تا چند صدمتر بوده است بعبارت دیگر گرمابه ها بخشی از تاسیسات شهری بوده که حکام یا خیرین احداث می کردند وجهت اداره آن وقفیات مختلف اعمم از زمین، قنات ،باغ و…  بر آن می گذاشتند شهروندان مقداری جزئی از مواد غذایی مانند جو یا گندم ویا پول رایج را برای استفاده از آن بصورت سالیانه پرداخت می کردندگرمآبه ها در طول هفته صبح ها از اذان صبح تا ساعت ۸ صبح در اختیار مردان بوده ومابقی ساعات به زنان اختصاص داشته و  جمعه ها منحصر به مردان بوده است برخی از گرمآبه ها بحدی بزرگ بوده که انحصارا جهت استفاده زنان ومردان تفکیک شده وبصورت جداگانه در طول روز خدمت رسانی می کردند.اداره روزانه گرمآبه ها برعهده اشخاصی بوده که نسل در نسل بصورت خانوادگی به این شغل می پرداختند.در معماری حمام ها جهت جلوگیری از اتلاف حرارت فضاهای بزرگ را با الگوی هشتی می ساختند وجهت ارتباط هشتی ها از راهرو های غیر مستقیم استفاده می کردند.منابع آب گرمابه ها قنات یاچاه انحصاری بوده است جریان آب پس از هدایت به درون خزینه از طریق مجراهای زیرزمینی که بنام گربه رو شناخته میشوندگرم میشدند رویه کار به این صورت بوده که هیزم ها توسط حمامی با زحمت فراوان به درون گربه رو ها ریخته میشدسپس آتش را به آن می رساندند با توجه به امتداد گربه رو ها در طول گرمابه تمامی فضای آن همواره گرم میگردید بعبارتی ساده تر گرمابه ها از طریق سیستم گرمایش کف گرم می شدند.
در ضلع جنوبی امام زاده عبدالله بافق ودر حاشیه محله کاکامیر مجموعه گرمآبه وآب انبار کاکامیر واقع گردیده است اینطور که از شواهد میدانی مشخص شددوبرادر بنام های سید میرطاهر وسیدمیرجلال سازنده وبیانگذار محله بودند ازاین سو این محل به کاکامیر مشهور شد بنا به وسط تقریبی هزار مترمربع وبسبک معماری قاجاری احداث گردیده و شکل آن چهارضلعی با کشیدگی در جهت شمال-جنوبی میباشد مصالح بکار رفته در جداره بنا خشت خام ،آجر وآسمانه بنا آجری می باشد .پوشش بام در قسمت ورودی  وراهرو ها از طاق ودر سایر قسمت ها گنبد بوده است ساختمان بیرونی گرمابه دارای گنبد های برآمده از سطح با نورگیرهای منقش به شیشه های رنگی موسوم به جامخانه بوده است در جانبین فضای بیرونی اسطبل قاطران وفضاهای مسکونی خانواده حمامی قرار داردسکونتگاه حمامی ها شامل دو اتاق متصل بیکدیگر با کارکرد تابستانه وزمستانه نشین،مطبخ ،آبریزگاه واسطبل بوده است.بنا فاقد تزئینات خاص بوده و تنها دربند کشی آجرهای فضای درونی از ملات گچ استفاده گردیده است.
 گرمابه کاکامیر دارای دو خزینه یا حمام  موسوم به حمام کوچک در ضلع جنوبی وحمام بزگ در ضلع شمالی بوده است استفاده از حمام کوچک که فضایی مشتمل بر ورودی ،راهرو،سکو وخزینه کوچک بوده از جانب جنوب بنا از فضای جنبی آب انبار بزرگ کاکامیر (امروزه تخریب گردیده)میسر بوده درواقع شهروندانی که نیازمند استحمام بودند از قبل از نماز صبح تا حدود هشت صبح از این فضا استفاده می کردند ورودی با راهرو وپلکانی پیچ درپیچ به فضای سکو مانند می رسید که مستقیما به خزینه ایی مربع شکل راه داشت در این جانمایی سکوها محل رختکن وقرار دادن البسه وخزینه محل شستشو وآب گرم بوده است.
استفاده از گرمابه دارای سلسله مراتبی مشخص بوده که از ورودی ها آغاز وبه خزینه ختم می گردیدگرمابه بزرگ دارای سه ورودی نزولی در بخش شمالی بوده وهرکدام از ورودی ها کارکردی انحصاری داشته اند ورودی جانب شرقی ورودی اصلی ومحل رفت آمد به داخل بنا و ورودی غربی جهت استفاده از آبریزگاه وورودی فرعی کوچک در جانب جنوب شرقی جهت استفاده کارگزاران حمام  بوده است.هرکدام از ورودی ها به پلکانی پیچ در پیچ راه داشتند پلکان ها به فضایی هشتی موسوم به سربینه راه داشته اند فضای سربینه کارکرد رختکن وپاشویه داشته ودر آن حوض آب ،کفشکنی،سکو وجود داشته است امروزه به غیر سکو ها  اثری از سایر ارکان فضای سربینه در این گرمابه موجود نیست.
 پس از کندن رخت ها کاربر حمام از طریق پلکانی صعودی به درون هشتی دوم که موسوم به دهلیز است وارد میشد دهلیز فضای واسط میان فضای سرد سربینه وفضای گرم گرمخانه است درون دهلیز مسئول حمام ورود وخروج نفرات ووضعیت توشه کاربران را کنترل وبررسی می کرد .
 کاربران از طریق پلکان نزولی بدرون فضای حمام یا گرمخانه وارد می شدنددر حاشیه گرمخانه اتاقی بنام میان در موجود است که از این فضا جهت استعمال دارو ویا فسخ خون استفاده می گردید درون فضای هشتی سوم یا گرمخانه سکوهای مختلف وحوض آبی موجود بود در جانب جنوب هشتی خزینه قرار داشتکاربران پس از شستن پاها درون حوض بدرون خزینه می رفتند درون گرمخانه دلاک ها بسته به تمایل کاربران اقدام به لیف کشی ویا مشت ومال آنان در روی سکوها می کردند پس از اتمام شست وشو کاربران با رعایت سلسله مراتب ذکرشده به دهلیز وسپس سربینه وارد شده وسپس از فضای حمام خارج می شدند امروزه کالبد گرمخانه کاکامیر فاقد سکوها،حوض واجزای خزینه است عدم رسیدگی ومرمت فنی سبب ازمیان رفتن اجزا وهویت کارکردی بنا گردیده است .
 گرمابه ها،آسیاب ها از مهمترین ساخته های مهندسین ایرانی بوده وهرچندناقص اما شهر بافق میراث دار هردو ساختار مهندسی بوده وبراساس مطالعات اینجانب حمام های دیگر با نام های(ملامراد،مین باشی،بابارحیم،مظفریه،میانگاه،سراستخر،لرد)موجود بوده که امروزآثار آن هر روزاز دیدگان واذهان شهروندان بافقی کمرنگ گشته است براستی شناخت ومعرفی این آثار سبب حفظ هویت وریشه های جمعی وافزایش اعتماد بنفس شهروندان می گردد ودرنهایت زمینه را برای مطالعه وشناخت آیندگان  فراهم می آورد.
بهنام تشکری بافق
عضو کارگروه گردشگری وعمران شهرسازی شهرداری بافق

ارسال یک دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

همچنین ممکن است دوست داشته باشید

در گفت‌وگو با ایلنا مطرح شد؛ نگذاریم دستمزدمان را بدزدند!/ اگر مراقب نباشیم مزد توافقی همه کشور را فرامی‌گیرد

عضو هیات مدیره کانون عالی شوراهای اسلامی کار