خانه دها(بخش هایی از کتاب سرزمین پدری)

محله سراستخر از محلات قدیمی شهر بافق بوده که از نظر موقعیت مکانی در جنوب شرق امام زاده عبدالله وشرق مسجد جامع واقع گردیده است.مرکز محله فوق تا ۱۳۷۰ شمسی پیوسته ترین بافت تاریخی شهر بافق[۱] را در خود جای داده بود.بنا بگفته اهالی در گذشته محله سراستخر،مکان اعیان شهر بوده وگواه این ادعا مجموعه خانه های زیبا با ابعاد وسیع وفضاهای کامل سنتی می باشد.خانه مرحوم دها[۲]در میانه محله سراستخر ودر جوار حصار تاریخی عبدالرضا خان واقع گردیده است.خانه به شکل مستطیل وبا کشیدگی شمال شرق-جنوب غرب منطبق بر رون اصفهان ساخته شده است.خانه شامل فضاهای زمستانه نشین،تابستانه نشین،شاهنشین،میانسرا،باغ،طویله،دفترکار ،حوض وپایاب می باشد.خانه از جانب جنوب به معبر ۴متری از جانب شرق وغرب به منازل مسکونی ارزشمند واز جانب شمال به باغ وحصار عبدالرضا خان همجوار می باشد.

بنیانگذار ساختمان ، مرحوم دها از روحانیون دهه ۵۰ شمسی بافق بوده و بنا بگفته نوه ایشان آن را در ۹۰ سال پیش احداث کرده بود.سبک معماری ساختمان متاثر از دوره انحطاط معماری سنتی [۳]، حدود پهلوی اول می باشد.درواقع جهت گیری بنا،چیدمان اجزای کالبدی ونحوه سیرکولاسیون(نظام حرکتی)ترکیبی از سبک اصفهان ومکتب تهران[۴] می باشد.خانه دها شاهکاری از تدابیر معماری در استفاده از فضاهای پرت واستفاده از ذره ذره مصالح وفضاها می باشد.دسترسی به بام از سه گوشه حیاط امکانپذیر بوده،نظام محرمیت ومرتبه بندی فضایی بحد کمال رعایت گردیده واز مصالح دور ریز مانند آجرهای سبزرنگ(آجر سوخته)در تزئینات بنا بخصوص در رواق های فضای شاهنشین استفاده گردیده است.

-به ترتیب از راست میانسرا از جان شمال و  یکی راه پله دسترسی به پشت بام(ماخذنگارنده)

ورود به ساختمان از جانب جنوب واز کوچه شهید عمری میسر می باشد.فضای ورودی شامل سردر،سکو،ایوان،هشتی،دالان،راه پله وانبار می باشد.پس از سردر، هشتی قرار دارد. فضای هشتی(کریاس)به شکل مربع۳[۵]*۳ بوده و به انبار،راه پله ودالان ها راه دارد.هم اکنون ورودی انبار از داخل هشتی مسدود شده واین فضا به آبریزگاه تبدیل شده است. در گذشته از این فضا جهت نگهداری کاه ویا قرار دادن دوچرخه یا وسایل با کارکرد روزانه استفاده می شده است.راه پله هشتی به پشت بام راه داشته وساختمان راه پله به صورت راسته به جانب دیگر ساختمان وبه انبار غله کشیده شده است. درخانه دها چندین فضا با کارکرد انبار موجود بوده که هرکدام  جهت نگهداری از نوع خاصی از مایهتاج ساکنان احداث گردیده بود. این انبارها شامل:انبار غله پشت بام(بالای فضای۱۱)،انبار کاه(۹)انبار وسایل(۱۱)انبار سردآبه (فضای زیر شاهنشین۱۳) بوده است.فضای انبار غله بر روی پشت بام ودر منتهی الیه جنوب شرقی بنا بر روی فضای شماره(۱۱) احداث گردیده است.اجزای کالبدی انبار شامل مخازن ،حوضچه های چهارضلعی،خمره ها،طاقچه وهواکش ها می باشد.در کف حوضچه ها مداخلی با قامه وبست موجود بوده وبهربرداری از حوضچه ها بدین صورت بوده که کارگران غلات را درون حوضچه ها می ریختند وساکنان ساختمان از طبقه زیرین(۱۱) با برداشتن قامه وبستها به اندازه مورد نیاز غلات برمی داشتند.شایان توجه خواننده گرامیست که این مکانیزم نوعی نوآوری در بهره برداری از فضا وامکانات بوده که نگارنده مشابه آن را در استان یزد ندیده است.دسترسی به انبار بگونه ای بوده که کارگران بدون حضور در اندرونی(فضای خصوصی)از طریق هشتی ومسیر راه پله ،مایهتاج را به انبار روی بام منتقل می نمودند وساکنان نیز بدون حضور مستقیم در بیرونی(فضای عمومی)از غلات استفاده می کردند.این نحوه چیدمان اجزای کالبدی و مسیرهای دسترسی، نوعی نوآوری درطراحی کالبدی -کارکردی  خانه های سنتی ایران می باشد.

انبار پشت بام مربوط به ذخیره غلات بالای فضای۱۱(ماخذ نگارنده)

از هشتی مسیر دیگری به دالان اول (۳)راه دارد. دالان اول فضایی باریک وطولانی بوده که از ورودی  تا انتهای بنا کشیده شده است.نوع دیگر از نوآوری مربوط به دالان اول می باشد.خانه دها چون به باغ مشرف بوده وجهت نگهداری ومراقبت از باغ،برزگران مرتبا تردد داشتند. جهت حفظ نظام محرمیت وتفکیک فضای خصوصی از عمومی،دالان بصورت کوچه ای سرپوشیده درون خانه تا انتهای خانه امتداد یافته است.بگونه ای که برزگر جهت مراقبت از باغ بدون تردد در فضای خصوصی ونیمه خصوصی منزل،با طی کردن طول دالان اول(۳٫) به باغ دسترسی داشته است.دالان اول غیر از تردد برزگران جهت عبور چارپایان وهدایت بدرون طویله(۱۶) کارکرد داشته است.بدین شیوه نگهداری ومراقبت از چارپایان بدون ایجاد خلل در نظام محرمیت امکانپذیر بوده است.

به ترتیب از راست محوطه اسطبل ودالان اول(ماخذنگارنده)

دالان اول از طریق معبری سرپوشیده به دالان دوم(۴) راه دارد.دالان دوم مسیر اصلیست که به میانسرا(حیاط)،دالان سوم،فضای زمستانه ومیهمان نشین راه دارد.ورود به فضای زمستانه (۱۴)از ضلع شمال دالان دوم امکانپذیر بوده واین فضا شامل دواتاق متصل به یکدیگر می باشداتاق ها از طریق درپنجره های بزرگ از نور جنوب شرق بهره می گیرند.جدیدا در کالبد اتاق ها تغییرات ساختاری داده شده است.در جداره جنوبی دالان دوم،اتاقی منفرد وفاقد روزن موجود بوده که احتمالا کارکرد آن میهمان نشین بوده، این فضا هم اکنون به آشپزخانه تبدیل شده است. در جانب شمال فضای زمستانه ،راه پله قراردارد .مسیر راه پله به بالاخانه(۱۵)وپشت بام راه دارد فضای بالاخانه به گفته آقای بهابادی اتاق کار مرحوم دها بوده است.کالبد درون اتاق شامل:طاقچه،پستو،دودری،سکو وراه پله می باشد.فضای زیر بالاخانه اسطبل بوده است.در مناطق سردسیر ایران فضاهای مسکونی را بر روی طویله واسطبل ها می ساختند تادرنتیجه تنفس وحرکت چارپایان خانه گرم بماند.این تدبیر در خانه دها سبب گشته که بالاخانه در چهارفصل سال قابل بهربرداری باشد. خانه دها فاقد ایوان وصفه بوده وفضای تابستانه (۱۲)آن شامل اتاقی سه دریست که به جانب شمال ورو به سوی حیاط باز می شوند.کالبد اتاق ساده و فاقد عناصرتزئینی است. در جداره جنوبی اتاق (۱۲)،جهت بهرگیری از فضا ورفع قناسی دیوار جنوبی،پستو ودولابچه[۶] در کلفتی دیوار ایجاد کرده اند .جداره شمالی اتاق شامل سه بازشو می باشد دو بازشو دو تکه ویک بازشو چهار تکه در مرکز قرارداده شده است درجداره بیرونی اثری از تابشبند(سایبان)وعناصر تزئینی دیده نشد.ساکنان با باز کردن درب ها بیشترین میزان جریان هوا را درامتداد طولی بنا دریافت می کردند.جریان هوای شمالی-جنوبی با عبور از میان باغ وباغچه ها،فضای اتاق ها را تلطیف می کرد. فضای تابستانه از طریق سکویی(۶)دومتری با کف حیاط یک ونیم متر اختلاف ارتفاع دارد. وجود سکو درکنار فضای تابستانه مشابه صفه در الگوهای معماری سنتی است .فضای تابستانه(۱۲) از جانب شرق وغرب با دالان سوم همجوار می باشد ورود به اتاق از هردو جانب امکانپذیر است. در جانب غرب ودر کنار دالان اثری از بادگیری ناکامل دیده می شود. فضایی که بادگیر را در برگرفته(۱۱) کارکرد انبار داشته اما بر مبنای الگوهای مرسوم در خانه های سنتی احتمالا قرار براحداث تالار وبادگیر بوده که گویا صرف نظر شده است.

نمای بخش شرق،فضای شاهنشین(ماخذنگارنده)

در جانب دیگر حیاط ورو به نور شمال غرب بنایی دو طبقه قرار دارد.این بخش از ساختمان بخش شاهنشین بوده وکارکرد آن فضای چندمنظوره وبیشتر تابستانه نشین بوده است.دسترسی به این فضا از طریق سکو(۶) وحیاط امکانپذیر می باشد.طبقه زیرین شاهنشین شامل سردآبه،انبار ومسیر قنات[۷] و طبقه بالا شامل رواق،ایوان ودو اتاق دو دری می باشد. از طبقه زیرین جوی آب متصل به قنات یوسف شاهی ،آب را به حوض می رسانددر کنار مسیر آب اتاقی با کارکرد سردآب وانبار قرار دارد.ساختمان اتاق ها ساده وفاقد عناصر تزئینی می باشد.بر بالای سردآب،فضای شاهنشین قراردارد.فضای شاهنشین بیش از دو متر از کف حیاط ارتفاع دارد.پلکان ها از سکو(۶) وحیاط(۱۸)به ایوانی مسقف راه دارند درجلوی اتاق ها،رواقی شامل دو طاق با ستون های نفیس مدور با آجرکاری زیبا قراردارد.در بدنه بیرونی اتاق ها،تابشبند ها ،فضای ورود را بیشتر به عمق بردند.کارکرد رواق تعدیل تابش و ورود غیر مستقیم نور به فضای دودری ها بوده است.کالبد درونی اتاق ها ساده وفاقد عناصر تزئینی است درون اتاق ها دولابچه  قرار داده شده است.ویژگی خاص فضای شاهنشین وجود بادگیر های یک طرفه در ابعاد کوچک وبا کارکرد تهویه در اتاق ها است . در امتداد شاهنشین  ودر جداره شمالی ،راه پله(۷) دیگری به بام راه دارد .بعد از راه پله مطبخ قرار گرفته است. ساختمان مطبخ از دو اتاق به هم پیوسته با زیربنای حدود ۴۰ مترمربع تشکیل شده است.در گذشته فضای مطبخ به سردآب وانبار راه داشته است.اجزای کالبدی مطبخ شامل:سکو،اجاق،تنور،حوض،طاقچه،هواکش،ذغال دان و… می باشد.از ویژگی های مطبخ وجود هواکش ،مشابه هود های امروزی است. جداره تنورخانه واجاق ها کمی فرورفتگی به جانب شرق دارد بگونه ای که دیوار شرقی مطبخ دو تیکه شده است این فرورفتگی به دودکش های پشت بام متصل بوده وسبب تهویه هوای مطبخ می شدند.

ضای درونی مطبخ(ماخذنگارنده)

میانسرا(حیاط)در خانه دها به صورت گودال باغچه بوده بگونه ای که کف حیاط حدود یک ونیم متر با کف ساختمان اختلاف ارتفاع دارد دلیل اختلاف ارتفاع دسترسی بهتر ساکنان به مسیر قنات وایجاد گشودگی بیشتر جهت عبور جریان هوا وتهویه بهتر ساختمان بوده است.اجزای کالبدی میانسراشامل:حوض،جوی آب ودو باغچه بوده است.درختان درون میانسرا وباغ خرما وانار بوده است.سخن آخر این است .که خانه دها نمونه ای از تلاش معماران سنتی جهت تطبیق الگوهای ساخت با شیوه های مدرن زندگی است.تدابیر صورت گرفته در ساختمان نمودی از هوشمندی مهندسان سازنده بنا می باشدخانه دها می تواند تلنگری به جامعه ومعماران باشد. وآن تلنگر بدین معناست که با سعی وبهره گیری از دانش بومی که طی صدها سال شکل وتکامل یافته، می توان معماری سنتی را روزآمد نمود.

بهنام تشکری بافقی

behnamtashakory@gmail.com

کارگروه گردشگری وعمران شهرسازی شهرداری بافق

همراهان بزرگوار:آقایان حسن زاده-کارگران وخانواده محترم بهابادی

 

[۱] -هم اکنون اثری از بافت تاریخی و و بناهای تاریخی نیست گویا شهردارن گذشته سبب تخریب بناها وانقطاع بافت تاریخی محله سراستخر گردیدند.

[۲] -موقعیت جغرافیای ساختمان:۵۵٫۴۰۲۱۹۴-۳۱٫۵۹۵۹۹۶

[۳] با ورود مدنیته به ایران در دوران قاجاریه ،پیوستگی تاریخی سبک های معماری ایران قطع شده و شیوه های ساخت وچیدمان فضایی ساختمان ها مبتنی برالگوهای غربی توسعه می یابد.

[۴] -منظور از مکتب تهران،شیوه های نوین معماریست که توسط معماران بازگشته از غرب در تهران  گسترش یافت.

[۵]-در معماری سنتی منظور از هشتی صرفا شکل هشتی نبوده و هشتی ها فضاهایی در ورودی بنا ها بودند که دسترسی تفکیک شده به سایر فضاها را میسر می نمودندشکل هشتی ها مربع،مستطیل،دایره،وانواع چندضلعی ها بوده است.

[۶] -دولابچه  کمد دیواری است که میتواند دارای طبقه بندی ودر باشد.

[۷] -منبع آب بنااز قنات یوسف شاهی تامین می شده است قنات مذکور از قدیمی ترین قنات های بافق می باشد.

ارسال یک دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

همچنین ممکن است دوست داشته باشید

اداره ورزش و جوانان بافق در بلاتکلیفی ریاست

به گزارش پایگاه خبری افق کویر: با پایان